Ι.ΣΤ.Ο.Σ.

ΙΔΡΥΜΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΟΜΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ

Η ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ ΑΤΑΛΑΝΤΕΥΤΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ
ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Η τουρκική δημοκρατία ήταν ανέκαθεν ελαττωματική, αλλά σύμφωνα με πολλούς αναλυτές η «νέα» Τουρκία υπό τον Ερντογάν και το κόμμα του ΑΚΡ κινείται την τελευταία δεκαετία με ταχείς ρυθμούς προς τον αυταρχισμό και απολυταρχισμό. Ο Ερντογάν ως πρόεδρος της Τουρκικής Δημοκρατίας, παρά τα αντιθέτως λεγόμενα και γραφόμενα, εξακολουθεί σήμερα να είναι δημοφιλής, μεγάλη μερίδα του πληθυσμού της Ανατολίας τον υποστηρίζει, παρά το ότι η διάκριση των εξουσιών, η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, κυρίως η ελευθερία του Τύπου, έχουν διαβρωθεί.
Συνολικά αυτές οι εξελίξεις σε συνάρτηση με τις δυσοίωνες οικονομικές εξελίξεις έχουν καλλιεργήσει μεν ένα κλίμα εσωτερικής έντασης και πόλωσης, όμως τι διαφορετικό συμβαίνει στην πολιτική κουλτούρα της Τουρκίας του 21ου αιώνα από αυτήν του 20ου αιώνα;

Η υπερεθνικιστική πορεία της Τουρκίας των τελευταίων ετών βασικά έχει νομιμοποιηθεί από δήθεν απειλές προς το έθνος, συμπεριλαμβανομένης της κουρδικής απειλής στο εσωτερικό και στα σύνορα προς το Ιράκ και την Συρία. Η πορεία αυτή στηρίζεται σε μια στρατηγική πρόκλησης και επιθετικότητας, μια στρατηγική που με μικρές παραλλαγές έχει υιοθετηθεί και στο παρελθόν, τα Σεπτεμβριανά και η εισβολή στην Κύπρο είναι μάρτυρες αυτής. Στο πλαίσιο αυτής της στρατηγικής που είναι διαχρονική, ο Ερντογάν σήμερα παρουσιάζεται στους πολίτες ως ισχυρός πρόεδρος και ως ο απόλυτος εγγυητής της σταθερότητας και προστάτης της Τουρκίας και του τουρκικού έθνους.

Αναφορικά με το κουρδικό κίνημα, τον υπ’ αριθμό ένα εσωτερικό εχθρό του τουρκικού κράτους, η κυβέρνηση του Ερντογάν έχει καταφέρει με μεγάλη επιτυχία να απονομιμοποιήσει το κουρδικό κόμμα HDP, διεξάγοντας εκτεταμένες εκκαθαρίσεις Κούρδων σε όλο το πολιτικό φάσμα και σε ολόκληρη την κοινωνία. Χιλιάδες Κούρδοι ακτιβιστές έχουν συλληφθεί και περισσότεροι από 90 δήμαρχοι του HDP έχουν καθαιρεθεί αυθαίρετα.
Από τον Νοέμβριο του 2016 ο αρχηγός του κόμματος Σελαχατίν Ντεμιρτάς και πολλοί βουλευτές έχουν φυλακιστεί και αντιμετωπίζουν πολλά χρόνια φυλάκισης. Έτσι μετά την εξουδετέρωση των εσωτερικών «εχθρών» του νεοτουρκικού κράτους τον 20ο αιώνα, δηλαδή των Ρωμιών, των Αλεβιτών και άλλων μειονοτήτων, τον 21ο αιώνα ήρθε η σειρά των Κούρδων, αν και η πληθυσμιακή τους οντότητα καθιστά την πολιτική εκμηδένιση τους δύσκολο εγχείρημα.

Μετά την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος του 2016, η κυβέρνηση του ΑΚΡ έχει αποκτήσει σε μεγάλο βαθμό τον έλεγχο των ΜΜΕ, επικριτικές αναφορές είναι σχεδόν αδύνατες και η ροή πληροφοριών είναι σχεδόν πάντα σύμφωνη με την κυβερνητική πολιτική. Την απόπειρα πραξικοπήματος ακολούθησαν κύματα μαζικών εκκαθαρίσεων και συλλήψεων, απαγορεύσεων και απολύσεων. Οι εκκαθαρίσεις δεν περιορίστηκαν στους φερόμενους ως πραξικοπηματίες, αλλά επεκτάθηκαν σε όλα τα στρώματα της τουρκικής πολιτικής ζωής. Περιλάμβαναν επικριτές από το δικαστικό σώμα, τις ένοπλες δυνάμεις, τα σώματα ασφαλείας, μέλη μεγάλων επιχειρήσεων, δημοσιογράφους, λογοτέχνες και καλλιτέχνες.

Με τις προεδρικές και κοινοβουλευτικές εκλογές του 2018, η μονοπώληση της εξουσίας μέσω του νέου Συντάγματος έφτασε στην αποκορύφωση της, η συγκέντρωση της εξουσίας στον Πρόεδρο έχει πλέον παγιωθεί.
Οι καταχρήσεις εξουσίας, ο αυταρχισμός στην δημόσια ζωή, είναι αναπόφευκτα ζητήματα του νέου Συντάγματος, διότι δεν υπάρχουν μηχανισμοί για την επιβολή αποτελεσματικών ελέγχων και διατήρησης ισορροπιών.
Το προεδρικό σύστημα που θεσπίστηκε με το νέο Σύνταγμα εδραιώνει το «καθεστώς ενός ατόμου» και το αυταρχικό σύστημα στην πολιτική κουλτούρα του κράτους.

Πρέπει ωστόσο να σημειωθεί ότι η τάση προς αυταρχισμό και απολυταρχισμό στο πολιτικό σύστημα της Τουρκίας δεν είναι κάτι το νέο, αλλά αντιπροσωπεύει μια ιστορική συνέχεια και αναπαραγωγή παραδοσιακών προτύπων αυταρχικής διακυβέρνησης. Επί δεκαετίες οι Κεμαλικές ελίτ ενήργησαν με αυτό τον τρόπο, προκειμένου να διαμορφώσουν το μετά-οθωμανικό κράτος και την κοινωνία σύμφωνα με τα ιδεολογικά πρότυπα του Κεμάλ.
Το ΑΚΡ υιοθέτησε αυτές τις κεμαλικές δομές και τις διάνθισε με τις δικές του αξίες. Αυτό που έχουν κοινό το κεμαλικό και ερντογανικό σύστημα διακυβέρνησης είναι η ευθυγράμμιση κράτους και κοινωνίας σύμφωνα με ιδεολογικά καθοδηγούμενες αξίες.

Οι αιτίες της τάσης προς τον αυταρχισμό και απολυταρχισμό βρίσκονται στα ιστορικά ανεπτυγμένα συστημικά ελαττώματα της τουρκικής δημοκρατίας και στην ιδεολογική εικόνα του κόμματος που ίδρυσε ο Ερντογάν.
Σε επίπεδο αξιών, αυτά τα συστημικά ελαττώματα περιλαμβάνουν αυταρχική κατανόηση του κράτους, μια πολιτική κουλτούρα που διαμορφώνεται από τον απολυταρχισμό και την «υπεροχή» του άκαμπτου τουρκικού εθνικισμού.
Η αυταρχική αντίληψη του κράτους και του έθνους, θεωρεί το κράτος ως αδιάψευστο και παντοδύναμο και το άτομο ως υπηρέτη του κράτους. Οι περιορισμοί στα θεμελιώδη ατομικά δικαιώματα από την σύσταση του νεοτουρκικού κράτους δικαιολογούνται ως φαινομενικές απειλές για την «ενότητα του έθνους» και την «προστασία του κράτους». Αυτές οι απειλές εξ ορισμού δικαιολογούν ακόμη και πραξικοπήματα εναντίoν εκλεγμένων κυβερνήσεων που δεν είναι αρεστές στο μη εκλεγμένο τουρκικό κατεστημένο, ο όρος «βαθύ κράτος» αντιπροσωπεύει αυτή την παράδοση και είναι άμεσο αποτέλεσμα της αυταρχικής ανάγνωσης του τουρκικού κράτους.

Από την ίδρυση του νεοτουρκικού κράτους το 1923, η αυταρχική παράδοση αυτού του κράτους παραμένει αναλλοίωτη στον πυρήνα της και έχει διεισδύσει σε όλους τους κρατικούς θεσμούς και δομές, διαμορφώνοντας μια πολιτική κουλτούρα που απέχει παρασάγγας από το να είναι δημοκρατικά θεμελιωμένη στα βασικά χαρακτηριστικά της.

Στον πυρήνα της λοιπόν η αυταρχική διακυβέρνηση του Ερντογάν παραμένει ενσωματωμένη στην κρατική παράδοση, απλώς ο Τούρκος πρόεδρος την αναπαράγει υπό διαφορετική σκοπιά, τουτέστιν την διαιωνίζει για να διατηρήσει και να επεκτείνει την δική του δύναμη και αυτήν του κόμματος του.
Η «υπεροχή» σε αυτό το πλαίσιο του τουρκικού εθνικισμού διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς είναι βασικό ιδεολογικό στοιχείο του ΑΚΡ, αλλά είναι ταυτόχρονα και ο κοινός παρονομαστής μεταξύ αυτού του κόμματος και των Κεμαλιστών και των υπέρ-εθνικιστών του κόμματος των Γκρίζων Λύκων (κόμμα ΜΗΡ). Αυτό είναι το σημείο σύγκλισης-συνέχειας του πολιτικού συστήματος, είναι η παραδοσιακή αρχή της αδιαίρετης ενότητας του κράτους και του έθνους, η οποία εξασφαλίζει την εξουσία ενός παντοδύναμου κράτους και της ιδεολογίας του.
Για την προστασίας αυτής της αρχής δικαιολογούνται οι όποιες αυθαιρεσίες εναντίον θεμελιωδών δημοκρατικών δικαιωμάτων.

Εκτός από τον υπερεθνικισμό, το κόμμα του Ερντογάν έχει δυο άλλα ιδεολογικά στοιχεία: Ο σουνιτικός πανισλαμισμός και ο νέο-οθωμανισμός. Η επιστροφή στο οθωμανο-ισλαμικό παρελθόν συνεπάγεται μια οθωμανική προσέγγιση στην πολιτική στρατηγική του Ερντογάν, μια στρατηγική που προσπαθεί να εδραιώσει και να επεκτείνει την εξουσία τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.

Η ιδεολογική ενσωμάτωση του υπερεθνικισμού με τον νέο-οθωμανικό ισλαμισμό εξασφαλίζει την αυταρχική παράδοση ως κεντρική θέση της εξουσίας, ο αυταρχισμός και απολυταρχισμός του πολιτικού συστήματος, είτε με τον Ερντογάν είτε χωρίς αυτόν στην εξουσία, θα παραμείνει ως παγιωμένο στοιχείο της πολιτικής κουλτούρας του τουρκικού κράτους, καθώς κανένα από τα πολιτικά κόμματα της αντιπολίτευσης δεν έχει την βούληση να κάνει την ρήξη με την αυταρχική αντίληψη και παράδοση της εξουσίας, ουδείς εκ των αντιπάλων του Ερντογάν δεν θέλει να συγκρουσθεί με το «βαθύ κράτος» το οποίο είναι διαχρονικά μητέρα και πυρήνας του πολιτικού συστήματος της Τουρκίας.

Γ. Λιναρδής   

Μοιραστείτε το στο Twitter !

Το έθνος πρέπει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι αληθές.
Διονύσιος Σολωμός

2021 copyright istos.net.gr